۱. فشار (Pressure)؛ فقط به عدد گیج نگاه نکنیم

فشار همان چیزی است که روی گیج می‌بینیم و معمولا با واحد bar نمایش داده می‌شود. اکثر خطوط صنعتی در بازه ۶ تا ۱۰ بار کار می‌کنند. اما نکته مهم این است که فشار مناسب یعنی «به اندازه کافی»، نه هر چه بیشتر، بهتر.

فشار کم‌تر از حد نیاز باعث می‌شود:

• جک‌ها و عملگرهای پنوماتیک به نیروی مورد نظر نرسند.
• ابزار بادی قدرت لازم را نداشته باشند.
• کیفیت فرآیند (مثلا پاشش رنگ) ناپایدار شود.

از طرف دیگر، فشار بیش از حد:

• مصرف انرژی را بالا می‌برد (کمپرسور باید سخت‌تر کار کند).
• استهلاک تجهیزات را افزایش می‌دهد.
• احتمال نشتی‌ها را بیشتر می‌کند.

به زبان ساده، اگر برای یک خط، فشار کاری ۷ بار طراحی شده، تنظیم کمپرسور روی ۹ بار لزوما امتیاز مثبت محسوب نمی‌شود؛ ممکن است فقط قبض برق شما را سنگین‌تر کند.

۲. دبی (Flow)؛ وقتی گیج عدد خوب نشان می‌دهد، اما خط تولید ناراضی است

دبی یعنی حجم هوایی که در واحد زمان از یک نقطه عبور می‌کند. معمولا با واحدهایی مثل m³/min یا l/s بیان می‌شود.

یک سناریوی آشنا در کارخانه‌ها این است: گیج نزدیک کمپرسور عدد خوبی نشان می‌دهد، اما سرِ خط تولید، اپراتور می‌گوید «ابزار بادی زور ندارد» یا «رنگ‌پاش درست کار نمی‌کند». در این حالت، فشار روی کاغذ خوب است، اما دبی کافی به محل مصرف نمی‌رسد.

چند عامل مهم که روی دبی تأثیر می‌گذارند:

• ظرفیت واقعی کمپرسور نسبت به مجموع مصرف‌کننده‌ها.
• قطر و طول لوله‌کشی (لوله‌های باریک یا بسیار طولانی، افت فشار و محدودیت دبی ایجاد می‌کنند).
• تعداد نقاط برداشت هم‌زمان (مثلا چند ابزار بادی که با هم روشن می‌شوند).
• افت فشار روی فیلترها، درایر و تجهیزات جانبی.

پس اگر در سیستم‌تان بعضی وقت‌ها «همه چیز خوب است» و بعضی وقت‌ها «هوا کم می‌آید»، احتمالا مسئله شما بیش‌تر مدیریت دبی و پیک‌های مصرف است تا فقط تنظیم فشار.

۳. کیفیت هوای فشرده؛ آلودگی‌هایی که همیشه دیده نمی‌شوند

هوایی که وارد کمپرسور می‌شود، فقط «هوا» نیست؛ همراه خودش گرد و غبار، رطوبت، بخار و ذرات روغن را هم می‌آورد. علاوه بر این، در مسیر لوله‌کشی هم ذرات زنگ‌زدگی و براده از دیواره لوله‌ها جدا می‌شوند.

به طور کلی سه گروه آلودگی اصلی را در هوای فشرده داریم:

سطح لازم کیفیت هوا، به نوع صنعت و مصرف‌کننده بستگی دارد. مثلا خط رنگ خودروسازی با یک کارگاه عمومی تعمیرات، از نظر حساسیت به آلودگی، قابل مقایسه نیست.

۴. فشار، دبی و کیفیت؛ سه ضلع یک مثلث در طراحی سیستم

در عمل، این سه مفهوم از هم جدا نیستند؛ تغییر یکی از آن‌ها روی دو تای دیگر هم اثر می‌گذارد. چند نمونه ساده:

• فیلترهای خیلی ریز، کیفیت هوا را بالا می‌برند، اما اگر درست انتخاب نشوند افت فشار زیاد ایجاد می‌کنند و به فشار و دبی در سرِ خط آسیب می‌زنند.
• بالابردن بیش از حد فشار، ممکن است کمبود دبی را موقتا پنهان کند، اما هزینه انرژی را بالا می‌برد و مشکل را به شکل دیگری برمی‌گرداند.
• بی‌توجهی به کیفیت هوا، در کوتاه‌مدت شاید مشکلی نشان ندهد، اما در بلندمدت باعث خرابی زودهنگام تجهیزات و توقفات غیرمنتظره می‌شود.

به همین دلیل است که در طراحی سیستم هوای فشرده، باید فشار، دبی و کیفیت را کنار هم ببینیم؛ نه به صورت پارامترهای جداگانه.

۵. چند توصیه عملی برای شروع بهینه‌سازی

1. ابتدا لیست مصرف‌کننده‌ها را تهیه کنید؛ ببینید هر کدام چه فشاری لازم دارد و تقریبا چه دبی‌ای مصرف می‌کند.
2. برای خطوط حساس (مثل رنگ، بسته‌بندی نهایی، ابزار دقیق)، فیلتراسیون و درایر اختصاصی در نظر بگیرید.
3. افت فشار قبل و بعد از فیلترها را چک کنید؛ اگر اختلاف زیاد شد، زمان تعویض المان رسیده است.
4. به صورت دوره‌ای، آب مخزن و تله‌های آبگیر را تخلیه کنید؛ این کار ساده، از خیلی خرابی‌ها جلوگیری می‌کند.
5. اگر در انتخاب فیلتر، سپراتور یا درایر مناسب تردید دارید، قبل از خرید، با یک تیم فنی متخصص مشورت کنید تا سیستم، متناسب با کاربرد شما طراحی شود.

به مرور زمان، مقالات تکمیلی درباره انتخاب فیلتر، سپراتور و طراحی شبکه هوای فشرده در بخش مقالات آموزشی پاورسپ منتشر خواهد شد.